Reizen (292)

 

Zomer 1999

Een aangeklede eland

          

Weg 25 ligt een slordige 100 kilometer boven Oslo in het oosten van Noorwegen.
      Het is een mooie bochtige weg over heuvels met dichte dennenbossen.

Ergens tussen Elverum en Hamar gebeurde het.

      Ineens liep daar een eland (met kalf) de weg op.
Je weet dat het kan gebeuren.
      Overal staan waarschuwingsborden. En toch word je erdoor verrast.
Mijn Citroën CX zou de befaamde elandtest glansrijker doorstaan hebben dan de mini-Mercedes, want de beesten konden nog net ontweken worden.

 

Ongelukken 

 Ze zijn groot; elanden.
      Mannetjes zijn groter dan twee meter, hebben een kop-romplengte van bijna drie meter en kunnen tot 800 kilo wegen. Vrouwtjes zijn zo’n 25% kleiner.
      In Noorwegen en Zweden gaat het om een half miljoen dieren, waarvan er jaarlijks zo’n 100.000 worden afgeschoten.
Er gebeuren duizenden ongelukken per jaar.
      Het aantal dodelijke ongelukken valt relatief mee, omdat de meeste wegen daar in Scandinavië niet breed zijn en nogal bochtig. Daarom kun je er niet zo hard rijden.
      Bovendien hebben de mensen geleerd om zich gedisciplineerd in het verkeer te gedragen. Altijd weer een vreugde om mee te maken.

 

 
Knuffeldier

De eland is een soort nationaal knuffeldier. In Hamar vond ik een gespecialiseerd winkeltje, waar je ze in allerlei varianten kunt kopen.
      Daar heb ik dit exemplaar aangeschaft.
 

Klik HIER voor alle Ontmoetingen

 


Monument op de Evenaar

     

(Door Rolf Weijburg)

Carlos Viegas Gago Coutinho was een Portugese marineofficier, navigator en cartograaf. Aan het begin van de vorige eeuw had hij de leiding over talrijke geodetische missies om de grenzen vast te leggen en de oppervlakten te berekenen van Portugese koloniën zoals Oost Timor, Angola,  Mozambique en São Tomé en Príncipe.
      Gago Coutinho was ook vliegenier en ontwikkelde nieuwe navigatie-instrumenten voor de luchtvaart. Samen met Sacadura Cabral was hij in 1922 de eerste die een vliegtuig de Atlantische Oceaan over vloog, van Lissabon naar Rio de Janeiro.

      Wereld beroemd werd hij daarmee en een Portugese held.
Sindsdien sierde zijn portret menig postzegel, verscheen hij op bankbiljetten en werden straten naar hem vernoemd.

             

 

Tortelduif

 

 

Ook een eiland kreeg zijn naam: het derde bewoonde eiland van het op 24 na kleinste land ter wereld - de Afrikaanse republiek São Tomé e Príncipe - dat voorheen Ilhéu das Rolas (Tortelduif eilandje) heette, werd omgedoopt tot Ilhéu Gago Coutinho.

                    

Ilhéu das Rolas

De nieuwe naam heeft echter nooit zo beklijfd en toen we het eilandje in 2016 vanaf São Tomé aan de overkant van het water zagen liggen noemde iedereen het gewoon weer Ilhéu das Rolas.

                        

In een klein bootje met buitenboordmotor staken we de smalle zeestraat over en legden aan bij de kade van het eilandje.

 

Evenaar

Het was niet zo raar dat nou juist dít eiland de naam van Gago Coutinho had gekregen. Tussen 1915 en 1918 leidde Gago Coutinho de geodetische missie op São Tomé.
      Na ontelbare berekeningen en astronomische observaties kon uiteindelijk de exacte positie van onder andere de evenaar bepaald worden. En die evenaar bleek precies over het eilandje Rolas te lopen.

     

Pestana Hotel

We stapten aan wal. Schuin tegenover de steiger bevond zich het mooi gerestaureerde hoofdgebouw van een oude roça. Het gebouw deed nu onder andere dienst als receptie van het Pestana Equador hotel, een luxe resort waar hoofdzakelijk blanke Portugezen, enkele Fransen en wat Italianen in de ligstoelen hingen.
      Het hotel had zich sinds 2000 op het eilandje gevestigd en aanvankelijk stonden de 300 inwoners van het enige dorp op het eiland, São Francisco, redelijk positief tegenover de komst van Pestana. Misschien bracht het wel werkgelegenheid. Maar dat viel tegen. Het hotel zag het dorp liever juist zo snel mogelijk verdwijnen zodat het hele 3 km2 grote eilandje met zijn mooie stranden, het exclusieve domein van het hotel zou worden.
      Er werd compensatie voor verhuizing aangeboden, maar de dorpelingen vonden het te weinig en weigerden. Het hotel verzorgt tegenwoordig weliswaar de elektriciteitsvoorziening van het dorp maar slechts heel weinig dorpelingen kregen er ooit een betrekking. De Santomese overheid, die misschien wel belangen heeft in de Pestana hotelketen, heeft inmiddels het lagere schooltje van het dorp gesloten. De kinderen moeten nu naar school in Porto Alegre, aan de overkant van het water, op São Tomé eiland.

      Toen we vanaf de kust over een pad van rode modderige klei het binnenland inliepen filterde de dichter wordende jungle het licht tot schemerniveau.  Op een richel aan de heuvel vlak achter en boven het hotel stonden de armoedige houten huisjes van São Francisco. Het was er een beetje een trieste bedoening en een schril contrast met de luxe van het hotel onder ons.
      Er was een klein cafeetje en een winkeltje waar je lokaal gemaakte souvenirs kon kopen, poppetjes, houten schalen, geweven rieten manden, dat soort spul. De dorpelingen boden zich aan als gids, maar zelden maakte iemand daar gebruik van. Het eiland was klein, er liepen overal paden en er stonden zelfs houten wegwijzerbordjes naar de mooiste stranden. Verdwalen leek uitgesloten.

We liepen verder de heuvel op. Enkele varkens uit het dorp liepen mee.

Varkentjes

Bij een afslag sloegen we rechts af naar een ander, deels overgroeid pad dat in een grote bocht langs de flank van een veel steilere heuvel omhoog draaide.


Pad

Hier en daar stonden lage, groen uitgeslagen en scheefgezakte vierkante zuilen langs het pad. De jungle was al begonnen ze aan het zicht te onttrekken. Het leek alsof we over een eens gewichtige, majestueuze maar nu door de natuur opgeëiste en vergeten allee liepen. Een allee die tien minuten verderop uitkwam op een open plaats waar we opeens in het felle zonlicht stonden.
      We waren aangekomen op de plek waar Gago Coutinho de evenaar had gevonden.


Mozaïek

Het ovaalvormige plateau was belegd met een prachtig mozaïek dat de wereldkaart uitbeeldde. Op de plek waar São Tomé ligt was een kleine stenen kolom met een wereldbol geplaatst. “Ao Almirante Gago Coutinho homenagem da colonia de S. Tomé e Príncipe” stond er op.

     

Tegen de heuvelflank stond een soort tribune waarvan het afdak in elkaar was gezakt. Onkruid had zich op verschillende plekken door het mozaïek geduwd en hier en daar waren delen van het mozaïek verdwenen.

Een schitterend uitzicht over zee en de grillige contouren van São Tomé omlijstte het noordelijk halfrond.

Grote vleermuizen rommelden in de bomen. Gele wevervogeltjes hadden hun nesten aan de uiteinden van de palmbladeren gehangen en varkens scharrelden langs de afgebrokkelde randen van de wereldkaart. Het was een magische plek.
      We voelden ons een beetje alsof we iets hadden ontdekt van lang geleden, een in vergetelheid geraakt bedevaartsoord waar ooit de evenaar werd vereerd.
     Later, toen we alweer goed en wel in Utrecht waren teruggekeerd ontving ik van kennissen die in de jaren negentig op São Tomé hadden gewerkt en er in 2009 voor vakantie waren teruggekeerd, deze foto.

Het monumentje stond er toen wel, maar van het mozaïek geen spoor, dus zó oud kon het allemaal niet geweest zijn …
      Na wat zoeken op internet vond ik onder andere deze foto. Jaartallen kon ik zo gauw niet vinden maar de foto is waarschijnlijk niet lang na de oplevering, dus in ieder geval ná 2009, gemaakt.

Wat later werden de eerste tekenen van verval zichtbaar.

Zonde wel, maar toch ook wel weer mooi.
      Een paar jaartjes van onoplettendheid en hup, de natuur pikt alles weer terug.

  

 


Rolf Weijburg's
 A
tlas van de 25 kleinste landen in de wereld


Kl
iHIER voor alle afleveringen

 




 

Евгений Онегин in het Bolshoi Theater


Het was eind maart 1995. Behoorlijk koud. In de straten van Moskou lag nattige sneeuw.
     
Rusland was zich aan het vrijmaken van de Sovjet-tijd. Wij sliepen niet in zo’n treurig staatshotel, maar hadden een appartement gehuurd aan de rand van het centrum. Iedere ochtend kwam de eigenaresse een ontbijtmandje brengen. Verse broodjes, worstjes, vleeswaren, kazen, een soort yoghurt, een kan koffie en steevast een klein flesje Stolychnaya wodka. 
      Wij wilden onder meer naar het Bolshoi theater, ’s werelds meest beroemde cultuurtempel. Wat immers is een bezoek aan Moskou waard als je niet in het Bolshoi geweest bent?
     
Wij gingen met de metro naar het Sverdlov Plein. Daar is het witte theater met de pilaren.

                    

Wij hadden geluk, want die weken werd de opera Jevgeni Onegin opgevoerd. Een opera van Pjotr Tsjaikowski naar de gelijknamige roman van Aleksandr Poesjkin. Uitgevoerd door het Bolshoi Theatre Orkest onder leiding van Alexander Lazarev. Russischer kon het allemaal niet.
      Het was nog redelijk vroeg en op een bordje stond dat de kassa die middag tussen twee en vijf uur open zou zijn. Telefonisch reserveren ging niet en on-line bestellen bestond natuurlijk nog niet.
     
Toen wij ‘s middags terugkeerden stond er een gigantische rij. 
Tja. Aansluiten dan maar…  
     
Er kwam een man op ons af. Waar we vandaan kwamen en wanneer we de voorstelling wilden bijwonen? Wij kwamen uit Holland en wilden diezelfde avond naar het theater.
     
‘’Dat kan’’, zei de man. ‘’U geeft mij 25.000 Roebel en dan ga ik voor u in de rij staan. Als u over drie uur terugkomt treft u mij op dezelfde plaats met kaartjes’’.

            

Hij haalde een foto tevoorschijn van het rood-gouden interieur en wees aan dat wij het beste op het balkon konden plaatsnemen; tweede ring van onderen. Ieder ticket zou 75.000 Roebel kosten en hij schreef de koers op die hij hanteerde: 1US$ is 4.500 Roebel.


Rode Plein

Moet je nu acherdochtig worden? De man was vriendelijk, sprak behoorlijk goed Engels en maakte een verzorgde indruk. En ach.... hij wilde dat doen voor een in onze ogen bescheiden bedrag. Wij aarzelden niet en gaven hem zijn geld. 
      En vertrokken naar het Rode Plein, want wat immers is een bezoek aan Moskou waard als je niet op het Rode Plein geweest bent? En passant deden wij er ook het Mausoleum van Lenin bij en dronken een borreltje in de Slavanska Bar aan de Oelitsa 25 Oktjabrja. 

      Toen wij terugkwamen stond de man breed grijnzend te zwaaien. Hij had de kaartjes en had ook nog een beschrijving van de inhoud van de opera. 

     

De Cast

 ’s Avonds waren wij keurig op tijd. Maar een suppoost begeleidde ons niet naar de tweede ring van onderen maar naar de tweede ring van boven. Waren wij nu toch een beetje opgelicht of was er sprake van een communicatiefout? 

      Heel erg was het niet, want de akoestiek in het theater is op alle plaatsen uitstekend en ook het zicht op de operavloer was perfect.

Thuis in Nederland kochten wij een CD met de opera. In nostalgische buien luisteren we ernaar en drinken daar Stolychnaya wodka bij.

Luister HIER naar de slotscene van Jevgeni Onegin in Moskou op het Rode Plein uitgevoerd door Anna Netrebko en Dmitri Hvorostovsky.  

 

 Klik HIER voor alle Ontmoetingen

 

 

 

Zomer 1994

Karelië terug; desnoods fles voor fles

Lappeenranta is de grootste stad van Karelië, het zuidoostelijk deel van Finland. Er is daar in een straat die Ratimiehenkatu heet, een kantoor van Karjala-Lehti, een organisatie, die de Karelische cultuur op allerlei manieren uitdraagt. Ik word daar ontvangen door Jussi. Een jaar of dertig. Hij heeft zijn haar in een staartje en draagt een broek, die wij vroeger een drollenvanger noemden.  
      Karjala Lehti  is ook een politieke organisatie, omdat het strijdt voor de teruggave van Karelisch land, dat in 1944 door de Sovjet-Unie werd geannexeerd. Net als delen van Finland ten oosten van Salla bij de Poolcirkel en een gebied in het uiterste noordoosten bij Petsamo. 
      Jussi geeft mij een copy van een kaart van Finland uit 1925, waar die delen nog gewoon op staan als Fins grondgebied.
En komt bevlogen pratend met nog meer kaarten aanzetten. Ik mag ze allemaal meenemen.

      


Bezet Karelië

 In rood op deze kaart delen van voormalig Fins Karelië, die nu bij Rusland horen.
     
Vyborg -op zijn Fins Viipuri- is de grootste stad met zo’n 70.000 inwoners. Een stad met een prachtig historisch centrum. Er wonen geen Kareliërs meer, want die zijn in 1944 naar Finland gevlucht.


 Vyborg of Viipuri

 

 
Petsamo & Salla

Op deze Finse kaart zijn de van oorsprong Finse gebieden aangebracht.
      Onder Karelië (Karjala) met Viipuri. Pietari is Sint-Petersburg.
De gemeente Salla was ooit twee maal zo groot.
      Petsamo is in zijn geheel door Rusland ingelijfd. 

 

                

De landjepik geschiedenis in dit deel van Europa gaat terug naar het laatste deel van 1939 toen de Russen in de zogeheten Winteroorlog Finland binnenvielen. Aanvankelijk met weinig succes, omdat de Finnen veel beter bestand waren tegen de barre omstandigheden.
      Zij verplaatsten zich op ski’s, deden witte camouflagekleren aan en bouwden achter de linies sauna’s om in conditie te blijven. Er vielen tienduizenden Russische slachtoffers. Maar later werden tanks en vliegtuigen ingezet en werd een deel van Finland toch bezet.
     
De Finnen sloten zich in 1941 bij Duitsland aan en begonnen de zogeheten vervolgoorlog. Het gebied werd door die hulp heroverd. Maar bij de vrede van Moskou werden als een soort sanctie bovenstaande Finse gebieden bij de Sovjet-Unie gevoegd.

       Hoe groot en hoe sterk is de Vrijheidsbeweging van Karjala-Lehti? Is het een militante beweging?
Jussi zegt dat zijn organisatie groot en sterk is, maar dat het woord militant niet op zijn plaats is. 
      Het betreft volgens hem wel degelijk een illegale bezetting, maar de mensen willen er alleen geen strijd voor voeren. Als je in Karelië met mensen praat wordt dat bevestigd. In feite vindt vrijwel iedereen dat Karelië weer zijn oude grenzen zou moeten krijgen, maar het zou te veel praktische problemen opleveren. 

      Finland zou een gebied terugkrijgen waar verschrikkelijk veel in geïnvesteerd zou moeten worden om het enigszins op Fins niveau te krijgen. Er is namelijk veel armoede in Russisch Karelië . En wat zou er moeten gebeuren met die ongeveer 200.000 Russen, die geen Fins spreken en niets van de Finse cultuur weten?


Zwaard contra sabel

  

Toch verspreidt Karjala-Lehti deze militante stickers. We zien een zwaard (rechts) dat door een Finse hand wordt omkneld. Strijdend tegen een geharnast Russisch sabel .
      Een wapenschild dat ook terugkomt op het etiket van dit Karelisch bier, dat voor de tweede wereldoorlog werd geproduceerd in de brouwerij van Sortavala, een plaats die nu in Russisch Karelië ligt. Ook via dit merk wordt een protest gevoerd onder het motto: ‘Karjala takaisin, vaikka pullo kerrallan’. Karelië terug, desnoods fles voor fles.
      (Het bier met dit etiket wordt tegenwoordig in Helsinki gebrouwen.)

 
Klik HIER voor alle Ontmoetingen

 

 


Prachtig & ietwat slonzig

       


(Door Rolf Weijburg)

Niet dat ik er nou nachten van wakker heb gelegen, maar het feit dat ik in 1981 het “probably most remarkable island in the world”, zoals de Africa Pilot uit 1963 het eiland Príncipe beschreef, niet had kunnen bezoeken, zat me toch wel dwars.
      De kleine Afrikaanse eilandrepubliek São Tomé e Príncipe bleek met haar 1001 km2 de hekkensluiter van de 25 kleinste landen ter wereld te zijn en voor mijn etsproject  Atlas of the World’s 25 Smallest Countries wilde ik er dolgraag terug en dan vooral om Príncipe te bezoeken. Príncipe is het tweede eiland en ook nog eens gedeeltelijke naamgever van het land. Genoeg redenen om er een grote ets over te maken.
      Daarvoor moest ik er wel eerst heen.


Prospektor

In 2015 kwam het kleine Amsterdamse journalistieke productiebureau Prospektor met een voorstel om een film te maken over mijn werk en reizen. De film zou de vervaardiging van een ets op de voet gaan volgen. Van de reis en de inspiratie, via het ambacht in mijn atelier tot aan de voltooiing en het drukken van de kleurets en de uiteindelijke presentatie tijdens een expositie.
      De keuze voor de te bezoeken en te filmen plek waarover ik de ets zou maken was snel gemaakt: São Tomé e Príncipe. We zouden gaan rondreizen op São Tomé, veel beeld schieten en uiteindelijk oversteken naar Príncipe, want dat kon tegenwoordig. Het geld werd onder andere bijeengebracht via een zeer succesvolle crowdfunding campagne en in februari 2016 konden we op weg.
      We vlogen naar Lissabon, bleven enkele dagen om in Portugese sferen te komen en vlogen toen via Accra door naar São Tomé.


Visum

In tegenstelling tot 1981 was het in 2016 geen enkel probleem geweest om een dertigdaags visum te krijgen op de Santomese ambassade die inmiddels in Brussel was geopend en op het nieuwe moderne vliegveld van São Tomé werden we zonder problemen het land binnen gelaten. Zelfs de grote koffers met filmmateriaal konden probleemloos mee. Het land had sinds 1990 het marxisme afgezworen, dat hielp.
      De hoofdstad was groter geworden natuurlijk. En drukker. Het was nog steeds kleinschalig, maar het gemoedelijke dorp uit 1981 was het echt niet meer.
      Het oude Portugese centrum was nog intact maar slonziger dan in mijn herinnering, Er waren nu wel enkele hotels en restaurants in de stad. De Clube Náutico was verdwenen maar het skelet van het zwembad stak nog half vergaan uit de branding. De kathedraal stond er ook nog uiteraard, evenals het paleis er tegenover en de grote koloniale overheidsgebouwen.


Telefoonaanbieder

De bussen en de busroutes waren verdwenen en vervangen door een enorme hoeveelheid gele taxi’s en minibusjes die pas vertrokken als ze vol zaten. Van het postkantoor kon ik me eigenlijk niet herinneren of dit hetzelfde gebouw was als dat waar Izidro Machado Pereira had gewerkt. Een postbeambte vertelde me dat hij inmiddels was overleden. 

Naast het postkantoor stond een gigantisch billboard met een reclame voor CST, Compahia Santomense de Telecomunicaçãoes, de lokale telefoonaanbieder. Mobiele telefonie was groot in het land en op elke hoek van de straat zat een, meestal in slaap gevallen, dame met een klein standje waar je beltegoed kon kopen.


Interviews

We reden gedurende enkele dagen het hele eiland over. We filmden overal. Uren film hebben we geschoten. Tig keer liep ik datzelfde weggetje af of maakte ik met iemand een praatje, telkens gefilmd vanuit een andere hoek.
      Het was allemaal wel wat ongemakkelijk, zo lopend door een derdewereldland met een cameraman die om je heen drentelt en vaak ook nog een geluidsman die een hengel met een microfoon boven je hoofd houdt.

Maar het eiland was nog net zo prachtig als het in al die jaren in mijn hoofd was achtergebleven.
      Sommige plekken waar ik in 1981 ook was zagen er nog grotendeels hetzelfde uit.
De kleine nederzetting met de vervallen pier bij Neves bijvoorbeeld.

Of het kerkje van Pantufo


Cão Grande

En ook de ruim zevenhonderd meter hoge basaltrots Cão Grande stond er nog natuurlijk. De omgeving was wel danig veranderd: een Belgisch bedrijf had de omringende heuvels kaalgeschoren en beplant met eindeloze rijen oliepalmen. Een controversieel project, waar veel lokale weerstand tegen was.
     Door het regenwoud te laten kappen wordt de unieke biodiversiteit van São Tomé in ruil voor een paar ton palmolie permanent verwoest, zo wordt de overheid, die het bedrijf de concessies verleende, verweten. Het bedrijf is door de rechter inmiddels aan banden gelegd, maar blijft de bulldozers paraat houden.

We reden over kronkelende bergweggetjes door de jungle en bezochten oude vervallen roças, koffie- en cacaoplantages uit de tijd dat het Portugese São Tomé wereldleider op de koffiemarkt was. De monumentale koloniale hoofdgebouwen waren veelal gedeeltelijk ingestort en door jungle overwoekerd terwijl de bijgebouwen vaak nog bewoond waren. Sommige produceerden, zij het kleinschalig, nog steeds koffie en cacao.


Pousadas

Maar een paar roças waren ook opgeknapt en omgedoopt tot pousadas, hotels. Eén ervan bevond zich in het zuidoostelijke kustplaatsje São João dos Angolares. Hier had João Carlos Silva in het prachtige houten hoofdgebouw van de roça een hotel-restaurant geopend.
      João is een beroemde Santomese chef-kok die populaire kookprogramma’s verzorgt  en vooral in Portugal en Brazilië een tv-persoonlijkheid is. In het restaurant dat hij hier heeft opgezet worden ook lokale aspirant koks opgeleid.
      Op de grote houten veranda genoten we een prachtige lunch van tien met uitsluitend lokale ingrediënten bereidde gangen. Eerlijk en smaakvol. Niet sjiek of duur, maar prettig informeel en uiterst sympathiek.

Bent u in de buurt? Ga er vooral eens tafelen, ik kan het u ten zeerste aanbevelen.

De volgende dag reden we door een gigantische regenbui naar Praia Inhame op het zuidelijkste puntje van São Tomé.
      Daar, aan de overkant van een smalle zeestraat, lag het eilandje Rolas precies op de evenaar.

  

 


Rolf Weijburg's
 A
tlas van de 25 kleinste landen in de wereld


Kl
iHIER voor alle afleveringen

 

 

 

Subcategorieën

Domar: Noord Bangladesh