Reizen (318)


 

Zomer 2001

EEN OPMERKELIJK STADJE 

 

Geboorteplaats van Risto Ryti

Huittinen zou kunnen doorgaan voor een doorsnee Fins stadje, maar dat is absoluut niet zo.
      Het is namelijk de geboorteplaats van Risto Ryti, premier van Finland van 27 maart 1940 tot 19 december 1940 en president van het land van 19 december 1940 tot 4 augustus 1944.
Een zeer bewogen en uiterst omstreden periode in de geschiedenis van Finland.

Ik ben hier met Joop Wassenaar, een Nederlands historicus, die vanaf 1994 zo'n twintig jaar in Finland woonde. Hij spreekt vloeiend Fins en kan die moeilijke taal ook schrijven.
      Joop heeft zich zeer verdiept in het ingewikkelde oorlogsverleden van het land. Hij weet dat er in Huittinen tal van eerbewijzen aan Ryti te vinden zijn en vindt dat zo niet onbegrijpelijk dan toch wel opmerkelijk. Dit tot grote ergernis van veel Finnen.

Winteroorlog  

Dat komt zo.
      Op 30 november 1939 vielen Russische troepen Finland binnen. De Russen waren zowel qua mankracht als materieel ver in de meerderheid.
      Maar de Finnen hielden manmoedig stand mede omdat het een zeer strenge winter was.
Zij vochten op ski’s , trokken sneeuwwitte capes over hun kleren, schilderden hun wapens wit, bouwden sauna’s achter de linies en overweldigden de Russen, die deze omstandigheden totaal niet gewend waren.
      Na de eerste grote verliezen veranderde de strategie van de Russen. Ze zetten  tanks en vliegtuigen in en bezetten het land tot aan Helsinki. Op 12 maart 1940 werd de vrede van Moskou getekend, waarbij Finland een deel van Karelië (Zuidoost Finland) en nog een paar delen in Lapland moest prijsgeven.

Nog vòòr het uitbreken van deze Winteroorlog nam Ryti de taken waar van de zieke president Kyösti Kallio. Na diens dood werd Ryti op 19 december 1940 president.

Vrede van Moskou  

Na de vrede van Moskou begint voor de Finnen de zogeheten Vervolgoorlog. Vooral als Duitsland in juni 1941 de Sovjet Unie binnenvalt. Finland kiest de kant van de Duitsers en herovert met hun hulp zijn bezette gebieden. Ryti maakt vooral afspraken met Nazi-minister van Buitenlandse Zaken Joachim von Ribbentrop.
      In 1944 sluit Finland een akkoord met de Russen, waarbij opnieuw de eerder bezette gebieden terug gaan naar de Sovjet Unie.
(Anno 2020 zijn die gebieden nog steeds Russisch; ondermeer de stad Vyborg, die in het Fins Viipuri heet).

Gevangenisstraf  

In 1945 zorgen Finse communisten gesteund door de Sovjet Unie ervoor dat Ryti vervolgd wordt als oorlogsmisdadiger. Hij krijgt 10 jaar gevangenisstraf, waarvan hij er maar vier zal uitzitten.
      Hij werd ontslagen om gezondheidsredenen, keerde niet meer in het openbare leven terug en overleed in 1956.
Daarna is hij door de Finnen op een voetstuk geplaatst en een soort nationale held geworden.
      In Huittinen bevinden zich bijvoorbeeld een Ryti-auditorium, een Ryti-bibliotheek, een Ryti-standbeeld, een Ryti-museum, een Ryti-straat en zijn geboortehuis is een soort bedevaartplaats geworden.


       Ik heb Joop Wassenaar, die inmiddels weer in Nederland woont, nog eens gevraagd uiteen te zetten wat hij hier allemaal van denkt.

Hij schrijft:

 

Mystiek, magie & aardse gewoontes

Tot diep in de negentiende eeuw waren er in de afgelegen streken van Karelië -het Oosten en Zuidoosten van Finland- zangers, die zich bij gebrek aan alfabetisering hadden bekwaamd in het zingen van oude mythische liederen en spreuken. Liederen, die van geslacht op geslacht mondeling waren overgeleverd. De arts Elias Lönnrot reisde in die eeuw het land door op zoek naar die zangers. Hij verzamelde de teksten, zag er overeenkomst en verbanden in en maakte er een episch werk van dat in 1835 voor het eerst verscheen onder de naam Kalevala.
      Het is een uiterst curieuze mengeling van magische en mystieke handelingen, van tovenarijen en metafysica, maar ook van zeer aardse gewoonten en leefwijzen in een cultuur, die heden ten dage tot op zekere hoogte nog steeds in Karelië aanwezig is.
      Luister maar eens naar de wereldberoemde meidengroep Värttinä of kijk naar het werk van de schilder Akseli Gallen-Kallela. Beluister anders nog eens de Karelische suite van Jean Sibelius, die zoals de overlevering dat wil, zijn piano op de hoogste berg van Karelië liet slepen om dit stuk te componeren..

In de wereldliteratuur wordt het heldenepos van de Finnen vergeleken met de Ilias & Odyssee van Homerus met in het verlengde de Omeros van Nobelprijswinnaar Derek Walcott, de IJslandse Edda , het Nibelungenlied of het Chanson de Roland.
      De versvorm van de Kalevala is een viervoetige trocheus. Een strak metrum met de klemtoon altijd op de eerste, derde, vijfde en zevende lettergreep. Heel vaak volgen twee versregels, die elkaar qua inhoud -deels- herhalen.

      Zwáár van kómmer zwélt het hárt mij
      Zwáre lást drukt óp mijn schóuders

Of

      Áldus sprák zij tót haar dóchter
      Sprák de móeder tót het méisje


Sampo

Kinderen in Finland groeien op met de Kalevala. Nog altijd wordt er op school veel aandacht aan besteed en zijn er Finnen, die grote delen uit hun hoofd kennen en die ‘t zelfs kunnen zingen. Sommige kinderen vereenzelvigen zich met de grote helden uit dit Epos, de zanger Väinämöinen of de smid Ilmarinen, die fantastische avonturen beleven in hun zoektocht naar de zogeheten Sampo.
      Hoe die Sampo er uit ziet, blijft overigens een raadsel . Kunstenaars in Finland leven nog steeds hun creativiteit uit in fantasievolle creaties, die de Sampo moeten symboliseren of verbeelden. In het plaatsje Kuhmo in het Oosten van Finland is een Kalevala-dorp ingericht met een permanente expositie van die werken.       
      Naast het metrum kent de Kalevala een sterk doorgevoerd stafrijm en is er voortdurend sprake van alliteratie.
Het Fins leent zich daar volgens kenners beter voor dan het Nederlands en het is dus een hels karwei om dit boek te vertalen.

      Toch is dat gebeurd. In 1985 verscheen de vertaling van Mies le Nobel, die is uitgegeven door Vrij Geestesleven in Zeist. (ISBN 90 6038 212 9)

Ik zal een klein stukje uit deze vertaling citeren en dat moet u dan eens hardop beklemtoond lezen. Dan kun je je enigszins voorstellen dat het lezen van dit boek een licht hallucinerende werking heeft. (Let ook even op de politieke lading want Finland was tot 1917 een soort speelbal in de Zweeds-Russische oorlogen. Karjala is Karelië en Suomi is Finland)

 

      IJverig zoekt men naar een slager
            die de stier zou kunnen slachten
            in het mooie land Karjala
            in het wijde land Suomi
            in het slechte land der Russen
            in het moedig land der Zweden
            aan der Lappen wijde grenzen
            in het toverland van Turja
            zoekt hem zelfs in dodenrijken
            in het lage land Manala.
      Zocht wel naarstig, kon niets vinden
            zocht heel lang, maar tevergeefs toch
      IJverig zocht men naar een slager
            zocht naar iemand die kon slachten
            op de rug der klare golven
            op de uitgestrekte stromen.
      Steeg een man op uit het water
            steeg een held op uit de stromen
            uit der klare wateren diepte
            uit de open watervlakte.


V
ärttinä
 

In onze bungalow in het dorpje Saimaanranta was een speler met CD’tjes. Daaronder een aantal nummers van de fantastische meidengroep Värttinä. En de tekst van die nummers was vaak ontleend aan de Kalevala.
      Luister HIER naar K
äppee en HIER naar Ilmatar

 

 
De Karelische Suite 


Kuhmo

In het Kalevaladorp Kuhmo vond ik een grote verzameling Sampo's, gemaakt door Finse kunstenaars.
Een impressie:

 

 

 

Petsamo, Salla & Karelië

Zomer 1994,

Karelië terug; desnoods fles voor fles

Lappeenranta is de grootste stad van Karelië, het zuidoostelijk deel van Finland. Er is daar in een straat die Ratimiehenkatu heet, een kantoor van Karjala-Lehti, een organisatie die de Karelische cultuur op allerlei manieren uitdraagt. Maar het is ook een politieke organisatie, omdat het strijdt voor de teruggave van Karelisch land, dat in 1944 door de Sovjet-Unie werd geannexeerd. Net als delen van Finland ten oosten van Salla bij de Poolcirkel en een gebied in het uiterste noordoosten bij Petsamo.
      Hieronder een kaart van Finland, die ik daar kreeg, toen ik voor de VPRO-Radio een paar programma’s over deze kwestie maakte.
Een kaart uit 1925 , waar die delen natuurlijk nog gewoon op staan.


Bezet Karelië

In rood op deze kaart delen van voormalig Fins Karelië, die nu bij Rusland horen.
     
Vyborg -op zijn Fins Viipuri- is de grootste stad met zo’n 70.000 inwoners. Een stad met een prachtig historisch centrum.
Er wonen geen Kareliërs meer, want die zijn in 1944 naar Finland gevlucht.


Vyborg of Viipuri


Petsamo & Salla

Op deze Finse kaart zijn de van oorsprong Finse gebieden aangebracht.
      Onder Karelië (Karjala) met Viipuri. Pietari is Sint-Petersburg.
De gemeente Salla op de Poolcirkel was ooit twee maal zo groot. Petsamo in het uiterste noorden is in zijn geheel door Rusland ingelijfd.

De landjepik geschiedenis in dit deel van Europa gaat terug naar het laatste deel van 1939 toen de Russen in de zogeheten Winteroorlog Finland binnenvielen. Aanvankelijk met weinig succes, omdat de Finnen veel beter bestand waren tegen de barre omstandigheden.
      Zij verplaatsten zich op ski’s, deden witte camouflagekleren aan en bouwden achter de linies sauna’s om in conditie te blijven. Er vielen tienduizenden Russische slachtoffers. Maar later werden tanks en vliegtuigen ingezet en werd een deel van Finland toch bezet.
     
De Finnen sloten zich in 1941 bij Duitsland aan en begonnen de zogeheten vervolgoorlog. Het gebied werd door die hulp heroverd. Maar bij de vrede van Moskou werden als een soort sanctie bovenstaande Finse gebieden bij de Sovjet-Unie gevoegd.
   
Hoe groot en hoe sterk is die bevrijdingsbeweging Karjala-Lehti?  


Groot volgens een woordvoerder. Het betreft hier namelijk volgens hem een illegale bezetting. De mensen willen er alleen geen strijd voor voeren. Als je in Karelië met mensen praat wordt dat bevestigd. In feite vindt vrijwel iedereen dat Karelië weer zijn oude grenzen zou moeten krijgen, maar het zou te veel praktische problemen opleveren.
      Finland zou een gebied terugkrijgen waar verschrikkelijk veel in geïnvesteerd zou moeten worden om het enigszins op Fins niveau te krijgen. Er is namelijk veel armoede in Russisch Karelië . En wat zou er moeten gebeuren met die ongeveer 200.000 Russen, die geen Fins spreken en niets van de Finse cultuur weten?


Zwaard contra sabel

Toch verspreidt Karjala-Lehti deze militante stickers. We zien een zwaard (rechts) dat door een Finse hand wordt omkneld. Strijdend tegen een geharnast Russisch sabel .
     
Een wapenschild dat ook terugkomt op het etiket van dit Karelisch bier, dat voor de tweede wereldoorlog werd geproduceerd in de brouwerij van Sortavala, een plaats die nu in Russisch Karelië ligt. Ook via dit merk wordt een protest gevoerd onder het motto: ‘Karjala takaisin, vaikka pullo kerrallan’.

Karelië terug, desnoods fles voor fles. (Het bier met dit etiket wordt tegenwoordig in Helsinki gebrouwen.)

 

 

 

Winter 1993

Het Saimaa-dilemma

Het ligt in het zuidoosten van Finland (Karelië) dicht bij de grens met Rusland. Saimaanranta. Het is niet meer dan een hotel en een aantal bungalows. De kans op sneeuw is honderd procent en is dus geen kans meer. Voor de deur in het bos en even verder op het stijf dichtgevroren Saimaa-meer ligt een sneeuwlaag van zo’n 35 centimeter. Overal zijn loipes, zodat je op de klassieke manier kunt langlaufen. Hoewel: de schoolgaande kinderen hebben maling aan die loipes en maken op ski’s de schaatsbeweging, waardoor ze veel harder gaan en ze jou als het even kan ook nog omver skiën.
     Het is koud in dit lieflijk schone landschap. Twaalf graden onder nul. Maar omdat er vrijwel geen wind staat is het aangenaam fris. Wat een schone zuivere lucht zeg! Diep door de neus inhalen en vol weer uitblazen. Het lijkt wel yoga. Bij de bungalow is natuurlijk een sauna. Elektrisch gestookt. Met berkentakjes, zandlopertjes en bakjes water om over de namaakkolen te gooien.
      Ik heb niet zoveel op met sauna’s. Hoop gedoe, veel onzin en na afloop in dat koude water duiken heeft me nooit bekoord. En dan altijd te dikke plakkerige blote mensen om je heen, die zichtbaar toch niet echt voor hun plezier uit al die poriën zweten.
      Maar hier in de private beslotenheid is het zeer aangenaam. De sauna op 90 graden en daarna naar buiten hollen en in de sneeuw rollen. Het is een waar genoegen, een lichtelijk sensationele ervaring en een uitnodiging om het steeds weer te herhalen.
      Het maakt hongerig. Maar in het hotel is de kwaliteit van het eten matig. Te hard gesudderd taai rendiervlees bijvoorbeeld. Met of zonder veenbessensaus. We moeten dus boodschappen doen. Daarvoor moeten we naar Taipalsaari, zo’n 25 kilometer verderop. Dat klinkt simpel, maar is het niet.
      Op de smalle kronkelende weg wordt geen sneeuw geruimd. Andere auto’s hebben de weg hier en daar spekglad gemaakt. Bovendien: soms herken je de weg niet meer en moet je maar wat tussen de besneeuwde bomen koersen in de hoop dat je niet vastraakt, naar beneden glijdt of tegen een boom rijdt. Mijn winterbanden helpen hier niet meer en dat betekent sneeuwkettingen.,
      Een vervelend klusje, vooral in die kou. Twee kilometer voor het plaatsje is een parkeerplaats. Het restant van de weg is schoongemaakt.

Dan komt HET DILEMMA.

Doe je de sneeuwkettingen af, rijd je naar de supermarkt, keer je terug en doe je dan opnieuw de kettingen om de banden.
      Of
Laat je de auto staan en loop je die twee kilometer naar het dorp. Maar ja, dan moet je met al die boodschappen ook weer teruglopen.

Is dit nu een luxe probleem?
     
Ja, natuurlijk!
Maar dat hoort bij wintersport.
     
Geloof ik.

            

 

 

 

Zomer 2005

Meri-Tuuli: ''Het kan m'n laatste zijn''

           

Strindberg is één van de mooiste café’s in Helsinki. Een grote bar op de begane vloer waar verzorgd geklede mensen veel zwijgen. Als ze praten doen ze dat luid. Vaak in de nieuwste Nokia-telefoontjes. Fins product nietwaar. Op de eerste etage is een bibliotheek annex bar, waar je een boek kunt uitkiezen en lezen als je je drankje nuttigt. De glazen zijn natuurlijk van het prachtige Finse glasmerk Iittala. Met de mond geblazen wijn- en borrelglazen. 
      Het café ligt aan de Esplanade, een smal langgerekt parkje, dat aan beide zijden geflankeerd wordt door dure stijlvolle winkelstraten. Aan de noordzijde is dat de Pohjoisesplanadi. Op nummer 33 is Strindberg. De winkels in deze straat schreeuwen het Fins design uit. Meubilair, glas, hout, keukeninterieurs, badkamers, sauna’s, elektronica, sculpturen, grafstenen en doodskisten, keramiek, etsen, gravures, gala- en vrijetijdskleding, schoenen, speelgoed en babykleertjes. Alles zeer verantwoord.
      Introverte Finnen. Ja. Maar wel met smaak. 
Een vrouw van middelbare leeftijd komt aan ons tafeltje zitten. Waar we vandaan komen; hoe we het hier vinden; of we het niet fris vinden en -zomaar- of euthanasie inderdaad zo makkelijk is in Nederland. Ze komt uit Joensuu in het oosten van het land: Karelië .
      Dat treft. 
Daar zijn we namelijk al eens geweest. Als ik vraag of zij vindt dat Russisch Karelië weer terug naar Finland moet, kijkt zij mij verbaasd en verrast aan. Dat wij dit weten. Karelië is namelijk in 1939 tijdens de bloedige zogeheten winteroorlog bezet door de Russen en na afloop van de tweede wereldoorlog is een deel Russisch gebleven. Belangrijkste stad in dit ''bezette'' deel is Viborg, dat op zijn Fins Viipuri heet.
      Zij vindt -zoals trouwens veel Finnen-, dat het gebied eigenlijk terug moet, maar ze maakt zich er niet druk om. Het zou namelijk veel gedoe geven. Vrijwel alle Kareliërs, die er woonden zijn naar Finland gevlucht en hebben daar een –vaak- rijk bestaan opgebouwd . In Russisch Karelië wonen veelal voormalige bewoners uit de Siberische concentratiekampen, die geld kregen als ze zich in die uithoek wilden vestigen. 
      Het is er arm, armoedig, armzalig en erg crimineel. Geld is er nauwelijks in omloop. Ruilhandel is het. Als ik voor jou een vis vang, kom jij mijn dak repareren. Zoiets.

     'Wat moet je met zo’n gebied en met die mensen‘, zegt Meri-Tuuli zoals ze blijkt te heten. 
Meri-Tuuli drinkt wijn. Veel wijn. Op de achtergrond klinkt muziek; de Finse Tango. Heel toepasselijk want als we afscheid willen nemen zegt ze: ‘zullen we er nog één nemen‘. 
      En dan komt het:

      ‘HET KAN NAMELIJK MIJN LAATSTE ZIJN‘!

We worden stil. Buiten regent het inmiddels en ook de wind is aangewakkerd. De tango jankt.
      Binnen is ‘t warm, en sfeervol. 

‘Ja’, gaat ze even daarna door, ’want jullie hebben me nog helemaal niet gevraagd waarom ik in Helsinki ben en niet in Joensuu’.
      Dat is waar.
‘Waarom ben je in Helsinki en niet in Joensuu, Meri-Tuuli?’

‘Well’, zegt ze,'You Know''
      ‘Ik heb darmkanker en heb net maanden lang chemotherapie gehad. Morgen moet ik hier naar het Academisch Ziekenhuis en dan hoor ik of de therapie is aangeslagen. Die kans is overigens niet zo groot’. 
      We kijken haar aan, stellen een meelevende vraag en zeggen: ‘Laten we er dan nog maar eentje nemen’
Ze heft haar glas en zegt enigszins lodderig:

      ‘Op de euthanasie in Nederland’.

 

Subcategorieën

Domar: Noord Bangladesh