EN RADE: EEN VERSJE VOOR EEN REGISSEUR

 Jan Engelman is een vrijwel vergeten dichter. Dat is jammer, want hij heeft bijzondere gedichten geschreven. Het meest bekend is Vera Janacopoulos -een ode aan een Braziliaanse zangeres- met de beroemde eerste strofe:


                                     Ambrosia, wat vloeit mij aan?
                                     uw schedelveld is koeler maan
                                     en alle appels blozen


Liefdesverhaal

Bijna zo bekend is zijn gedicht En Rade. Het is een zoals hij dat zelf noemt vocalise -een klankrijm- opgedragen aan de Braziliaanse filmregisseur Alberto Cavalcanti. Die maakte in 1927 de film En Rade (Aan de ree).
      Een larmoyant liefdesverhaal in Marseille. Ik ga er direct dieper op in, maar lees eerst dit bijzondere vers.

                                       En rade

                                                Groen is de gong
                                               groen is de watergong
                                               waterwee, watergong
                                               groen is de gong van de zee

                                               Sulina, Braila,
                                               Sulina, Brest
                                               Sulina, Singapore
                                               achter de vest

                                               stem die mijn slaap doorzong
                                               waterdroom, watertong
                                               koperen long van de zee

                                               Sulina, Braila,
                                               Sulina, Brest
                                               Sulina, Senegal
                                               wijd van het nest

                                               hang die mijn ziel doordrong
                                               waterdroom, watersprong
                                               loeiende gong neem mij mee

                                               Sulina, Braila,
                                               Sulina, Brest
                                               Sulina, Zanzibar
                                               buiten is best

                                               Groen is de gong
                                               groen is de watergong
                                               waterwee, watergong
                                               groen is de gong van de zee


Zakken voor Sulina en Braila

 

Kijk even naar deze foto. We zien hier hoofdrolspeelster Catherine Hessling, die een barmeid is in Marseille. Zij poseert voor de lading van een schip dat naar Roemenië gaat. De zakken zijn bestemd voor Sulina, een kleine havenstad aan de Zwarte Zee.
      Sulina ligt aan het eind van de Donaudelta en is niet over land bereikbaar. Honderdvijftig kilometer stroomopwaarts ligt in Roemenië het stadje Braila, dat in 1927 nog voor zeeschepen bereikbaar was. Constanta -ook op de foto- is de belangrijkste havenplaats van Roemenië, maar dat kon Jan Engelman in zijn vers niet gebruiken. Daarom verzint hij de allitererende namen Brest, Singapore, Senegal en Zanzibar.

De film En Rade gaat over de verhouding tussen het barmeisje -Catherine Hessling- en een zeeman (George Charlia). Hij laat haar in de steek en zij blijft vol liefdesverdriet achter.
       De film werd in Nederland voor ‘t eerst vertoond in 1927 tijdens een filmavond van de Nederlandse Filmliga. Alberto Cavalcanti hield bij die gelegenheid een lezing.
      Het is aannemelijk dat Jan Engelman daar ook bij was en daarna zijn vers schreef.

Welvarend

Sulina was overigens tot ongeveer 1930 een welvarende stad. De poort naar Europa, die door alle schepen werd aangedaan. Pakhuizen, monumentale gebouwen, mooie kantoren, nachtclubs, restaurants , hotels , winkels en een zeer internationale bevolking. Daarna trad het verval in en toen de communisten de macht overnamen bleef er helemaal niets van over. Het ligt zeer geïsoleerd. Bezoekers over land kunnen tot op 70 kilometer van de stad komen. Daarna moeten ze in Tulcea een boot nemen.

Het einde van Europa

Irene van der Linde en Nicole Segers beschrijven de stad in hun mooie boek Het einde van Europa.

‘De bewoners van Sulina voelen zich niet zo vrij: zij zitten gevangen tussen de zee en de delta‘.

Zij citeren een locale vrouw:

‘In Europa hebben mensen de mogelijkheid om zelf keuzes te maken en dingen te doen in hun leven. Hier niet. We hebben geen geld. Niemand ziet ons, niemand kan het iets schelen. De politici zitten ergens daarboven, wij diep daaronder. Ze zouden ons liever vermoorden, dan hebben ze minder zorgen’.

 
(Bewerkte versie)