Kalevala

Tot diep in de negentiende eeuw waren er in de afgelegen streken in Karelië -het Oosten en Zuidoosten van Finland zangers, die zich bij gebrek aan alfabetisering hadden bekwaamd in het zingen van oude mythische liederen en spreuken. Liederen, die van geslacht op geslacht mondeling waren overgeleverd. De arts Elias Lönnrot reisde in die eeuw het land door op zoek naar die zangers. Hij verzamelde de teksten en zag er overeenkomst en verbanden in en maakte er een episch werk van dat in 1835 voor het eerst verscheen onder de naam Kalevala.
      Het is een uiterst curieuze mengeling van magische en mystieke handelingen, van tovenarijen en metafysica, maar ook van zeer aardse gewoonten en leefwijzen in een cultuur, die heden ten dage tot op zekere hoogte nog steeds in Karelië aanwezig is.
      Luister maar eens naar de wereldberoemde meidengroep Värttinä of ga voor 15 april naar het Groninger Museum.waar een expositie is van de schilder Akseli Gallen-Kallela. Beluister anders nog eens de Karelische suite van Jean Sibelius, die zoals de overlevering dat wil, zijn piano op de hoogste berg van Karelië liet slepen om dit stuk te componeren..

In de wereldliteratuur wordt het heldenepos van de Finnen vergeleken met de Ilias & Odyssee van Homerus met in het verlengde de Omeros van Nobelprijswinnaar Derek Walcott, de IJslandse Edda , het Nibelungenlied of het Chanson de Roland.
      De versvorm van de Kalevala is een viervoetige trocheus. Een strak metrum met de klemtoon altijd op de eerste, derde, vijfde en zevende lettergreep. Heel vaak volgen twee versregels, die elkaar qua inhoud -deels- herhalen.

      Zwáár van kómmer zwélt het hárt mij
      Zwáre lást drukt óp mijn schóuders

Of

      Áldus sprák zij tót haar dóchter
      Sprák de móeder tót het méisje

Kinderen in Finland groeien op met de Kalevala. Nog altijd wordt er op school veel aandacht aan besteed en zijn er Finnen, die grote delen uit hun hoofd kennen en die ‘t zelfs kunnen zingen. Sommige kinderen vereenzelvigen zich met de grote helden uit dit Epos, de zanger Väinämöinen of de smid Ilmarinen, die fantastische avonturen beleven in hun zoektocht naar de zogeheten Sampo.
      Hoe die Sampo er uit ziet, blijft overigens een raadsel . Kunstenaars in Finland leven anno 2007 nog steeds hun creativiteit uit in fantasievolle creaties, die de Sampo moeten symboliseren of verbeelden. In het plaatsje Kuhmo in het Oosten van Finland is een Kalevala-dorp ingericht met een permanente expositie van die werken.       
      Naast het metrum kent de Kalevala een sterk doorgevoerd stafrijm en is er voortdurend sprake van alliteratie. Het Fins leent zich daar volgens kenners beter voor dan het Nederlands en het is dus een hels karwei om dit boek te vertalen.
      Toch is dat gebeurd. In 1985 verscheen de vertaling van Mies le Nobel, die is uitgegeven door Vrij Geestesleven in Zeist. (ISBN 90 6038 212 9)

Ik zal een klein stukje uit deze vertaling citeren en dat moet u dan eens hardop beklemtoond lezen. Dan kun je je enigszins voorstellen dat het lezen van dit boek een licht hallucinerende werking heeft. (Let ook even op de politieke lading want Finland was tot 1917 een soort speelbal in de Zweeds-Russische oorlogen. Karjala is Karelië en Suomi is Finland)

 

      IJverig zoekt men naar een slager
            die de stier zou kunnen slachten
            in het mooie land Karjala
            in het wijde land Suomi
            in het slechte land der Russen
            in het moedig land der Zweden
            aan der Lappen wijde grenzen
            in het toverland van Turja
            zoekt hem zelfs in dodenrijken
            in het lage land Manala.
      Zocht wel naarstig, kon niets vinden
            zocht heel lang, maar tevergeefs toch
      IJverig zocht men naar een slager
            zocht naar iemand die kon slachten
            op de rug der klare golven
            op de uitgestrekte stromen.
      Steeg een man op uit het water
            steeg een held op uit de stromen
            uit der klare wateren diepte
            uit de open watervlakte.