Monument op de Evenaar

     

(Door Rolf Weijburg)

Carlos Viegas Gago Coutinho was een Portugese marineofficier, navigator en cartograaf. Aan het begin van de vorige eeuw had hij de leiding over talrijke geodetische missies om de grenzen vast te leggen en de oppervlakten te berekenen van Portugese koloniën zoals Oost Timor, Angola,  Mozambique en São Tomé en Príncipe.
      Gago Coutinho was ook vliegenier en ontwikkelde nieuwe navigatie-instrumenten voor de luchtvaart. Samen met Sacadura Cabral was hij in 1922 de eerste die een vliegtuig de Atlantische Oceaan over vloog, van Lissabon naar Rio de Janeiro.

      Wereld beroemd werd hij daarmee en een Portugese held.
Sindsdien sierde zijn portret menig postzegel, verscheen hij op bankbiljetten en werden straten naar hem vernoemd.

             

 

Tortelduif

 

 

Ook een eiland kreeg zijn naam: het derde bewoonde eiland van het op 24 na kleinste land ter wereld - de Afrikaanse republiek São Tomé e Príncipe - dat voorheen Ilhéu das Rolas (Tortelduif eilandje) heette, werd omgedoopt tot Ilhéu Gago Coutinho.

                    

Ilhéu das Rolas

De nieuwe naam heeft echter nooit zo beklijfd en toen we het eilandje in 2016 vanaf São Tomé aan de overkant van het water zagen liggen noemde iedereen het gewoon weer Ilhéu das Rolas.

                        

In een klein bootje met buitenboordmotor staken we de smalle zeestraat over en legden aan bij de kade van het eilandje.

 

Evenaar

Het was niet zo raar dat nou juist dít eiland de naam van Gago Coutinho had gekregen. Tussen 1915 en 1918 leidde Gago Coutinho de geodetische missie op São Tomé.
      Na ontelbare berekeningen en astronomische observaties kon uiteindelijk de exacte positie van onder andere de evenaar bepaald worden. En die evenaar bleek precies over het eilandje Rolas te lopen.

     

Pestana Hotel

We stapten aan wal. Schuin tegenover de steiger bevond zich het mooi gerestaureerde hoofdgebouw van een oude roça. Het gebouw deed nu onder andere dienst als receptie van het Pestana Equador hotel, een luxe resort waar hoofdzakelijk blanke Portugezen, enkele Fransen en wat Italianen in de ligstoelen hingen.
      Het hotel had zich sinds 2000 op het eilandje gevestigd en aanvankelijk stonden de 300 inwoners van het enige dorp op het eiland, São Francisco, redelijk positief tegenover de komst van Pestana. Misschien bracht het wel werkgelegenheid. Maar dat viel tegen. Het hotel zag het dorp liever juist zo snel mogelijk verdwijnen zodat het hele 3 km2 grote eilandje met zijn mooie stranden, het exclusieve domein van het hotel zou worden.
      Er werd compensatie voor verhuizing aangeboden, maar de dorpelingen vonden het te weinig en weigerden. Het hotel verzorgt tegenwoordig weliswaar de elektriciteitsvoorziening van het dorp maar slechts heel weinig dorpelingen kregen er ooit een betrekking. De Santomese overheid, die misschien wel belangen heeft in de Pestana hotelketen, heeft inmiddels het lagere schooltje van het dorp gesloten. De kinderen moeten nu naar school in Porto Alegre, aan de overkant van het water, op São Tomé eiland.

      Toen we vanaf de kust over een pad van rode modderige klei het binnenland inliepen filterde de dichter wordende jungle het licht tot schemerniveau.  Op een richel aan de heuvel vlak achter en boven het hotel stonden de armoedige houten huisjes van São Francisco. Het was er een beetje een trieste bedoening en een schril contrast met de luxe van het hotel onder ons.
      Er was een klein cafeetje en een winkeltje waar je lokaal gemaakte souvenirs kon kopen, poppetjes, houten schalen, geweven rieten manden, dat soort spul. De dorpelingen boden zich aan als gids, maar zelden maakte iemand daar gebruik van. Het eiland was klein, er liepen overal paden en er stonden zelfs houten wegwijzerbordjes naar de mooiste stranden. Verdwalen leek uitgesloten.

We liepen verder de heuvel op. Enkele varkens uit het dorp liepen mee.

Varkentjes

Bij een afslag sloegen we rechts af naar een ander, deels overgroeid pad dat in een grote bocht langs de flank van een veel steilere heuvel omhoog draaide.


Pad

Hier en daar stonden lage, groen uitgeslagen en scheefgezakte vierkante zuilen langs het pad. De jungle was al begonnen ze aan het zicht te onttrekken. Het leek alsof we over een eens gewichtige, majestueuze maar nu door de natuur opgeëiste en vergeten allee liepen. Een allee die tien minuten verderop uitkwam op een open plaats waar we opeens in het felle zonlicht stonden.
      We waren aangekomen op de plek waar Gago Coutinho de evenaar had gevonden.


Mozaïek

Het ovaalvormige plateau was belegd met een prachtig mozaïek dat de wereldkaart uitbeeldde. Op de plek waar São Tomé ligt was een kleine stenen kolom met een wereldbol geplaatst. “Ao Almirante Gago Coutinho homenagem da colonia de S. Tomé e Príncipe” stond er op.

     

Tegen de heuvelflank stond een soort tribune waarvan het afdak in elkaar was gezakt. Onkruid had zich op verschillende plekken door het mozaïek geduwd en hier en daar waren delen van het mozaïek verdwenen.

Een schitterend uitzicht over zee en de grillige contouren van São Tomé omlijstte het noordelijk halfrond.

Grote vleermuizen rommelden in de bomen. Gele wevervogeltjes hadden hun nesten aan de uiteinden van de palmbladeren gehangen en varkens scharrelden langs de afgebrokkelde randen van de wereldkaart. Het was een magische plek.
      We voelden ons een beetje alsof we iets hadden ontdekt van lang geleden, een in vergetelheid geraakt bedevaartsoord waar ooit de evenaar werd vereerd.
     Later, toen we alweer goed en wel in Utrecht waren teruggekeerd ontving ik van kennissen die in de jaren negentig op São Tomé hadden gewerkt en er in 2009 voor vakantie waren teruggekeerd, deze foto.

Het monumentje stond er toen wel, maar van het mozaïek geen spoor, dus zó oud kon het allemaal niet geweest zijn …
      Na wat zoeken op internet vond ik onder andere deze foto. Jaartallen kon ik zo gauw niet vinden maar de foto is waarschijnlijk niet lang na de oplevering, dus in ieder geval ná 2009, gemaakt.

Wat later werden de eerste tekenen van verval zichtbaar.

Zonde wel, maar toch ook wel weer mooi.
      Een paar jaartjes van onoplettendheid en hup, de natuur pikt alles weer terug.

  

 


Rolf Weijburg's
 A
tlas van de 25 kleinste landen in de wereld


Kl
iHIER voor alle afleveringen